Bir insan neden sahip olduğu şeyleri başkalarının görmesini ister?

Neden bir otomobil yalnızca bir otomobil olmaktan çıkar; bir saat yalnızca zamanı göstermekten, bir çanta yalnızca eşyaları taşımaktan, bir restoran yalnızca yemek yemekten ibaret olmaktan uzaklaşır?

Çünkü bazı insanlar için tüketmek, ihtiyaç karşılamaktan çok daha fazlasıdır.

Tüketmek, görünmektir.

Ve bazen insanın satın aldığı şey, aslında kendisi hakkında başkalarının ne düşünmesini istediğidir.

Thorstein Veblen, 1899’da yayımladığı The Theory of the Leisure Class adlı eserinde, insanların tüketim davranışlarının yalnızca ihtiyaçlarını karşılamakla açıklanamayacağını ortaya koydu. Özellikle “aylak sınıf” (leisure class), ekonomik gücünü ve toplumsal konumunu tüketim üzerinden görünür kılıyordu.

Ona göre bazı tüketim biçimleri, statüyü ve toplumsal konumu başkalarına göstermek amacı taşıyordu. Bir malın değeri böylece yalnızca kullanımından değil, başkalarının gözünde ne ifade ettiğinden de kaynaklanabiliyordu.

Veblen bu davranışı “conspicuous consumption” — gösterişçi tüketim kavramıyla tanımladı.

Thorstein Veblen, bu davranışı kavramsallaştırdığında henüz Instagram yoktu.

İnsanlar satın aldıkları otomobilleri paylaşamıyor, restoran masalarını fotoğraflayıp binlerce kişiye gösteremiyor, tatillerini dakika dakika sergileyemiyordu. Fakat temel dürtü tanıdıktı:

“Tüketimin bir kısmı ihtiyaç için değil, statünün gösterilmesi için yapılır.”

Veblen buna conspicuous consumption — gösterişçi tüketim adını verdi.

Bugün ise bu davranışın önünde neredeyse hiçbir görünürlük engeli kalmadı.

Bir zamanlar zenginlik, komşuların görebileceği kadar sergilenirdi.

Şimdi ise bütün dünya seyredebilir.

Zengin Olmak Başka, Zengin Görünmek Başka

Gösterişçi tüketimin en ilginç tarafı, tüketilen nesnenin kendisinden çok ona yüklenen toplumsal anlamdır.

Bir saatin zamanı göstermesiyle statü göstermesi aynı şey değildir.

Bir otomobilin insanı A noktasından B noktasına götürmesiyle sahibinin ekonomik gücünü ilan etmesi de aynı şey değildir.

Burada tüketim, ekonomik bir eylem olmaktan çıkar ve sembolik bir iletişim biçimine dönüşür.

“Buna sahibim.”

“Bunu karşılayabiliyorum.”

“Ben bu sınıfa aitim.”

“Beni böyle görün.”

Bazen tüketilen şeyin gerçek işlevi neredeyse önemsizleşir.

Çünkü asıl tüketilen nesne değil, anlamdır.

Statü Dilenciliği

İşte tam burada daha rahatsız edici bir soru ortaya çıkar:

Statüsü gerçekten kabul görmüş olan bir insanın statüsünü sürekli kanıtlama ihtiyacı neden olsun?

Statü dilenciliği tam da burada başlar.

Dilenci nasıl başkasının dikkatini ve yardımını talep ediyorsa, statü dilencisi de başkasının hayranlığını, onayını ve kabulünü talep eder.

Aradaki fark yalnızca kullanılan araçtır.

Biri elini açar.

Diğeri kredi kartını.

Biri “Bana ver” der.

Diğeri “Bana bak” der.

Bu nedenle gösterişçi tüketimin temel meselesi zenginlik değildir.

Görülme ihtiyacıdır.

Para yalnızca araçtır. Asıl aranan şey başkasının gözündeki değerdir.

Anadolu’nun Sözüyle: Sonradan Görme

Toplumların “sonradan görme” diye adlandırdığı figür de tam olarak burada ortaya çıkar.

Buradaki mesele yeni edinilmiş servetin kendisi değildir.

Servetin yeni olması ne ahlaki ne de entelektüel bir problem değildir.

Sorun, ekonomik gücün tek başına kültür, zevk, ölçü ve itibar üreteceğinin sanılmasıdır.

Bir insan çok para kazanabilir.

Fakat para bunların hiçbirini tek başına garanti etmez.

Zevk, ölçü, itibar, kültür ve incelik; zamanın, deneyimin, eğitimin ve sosyal çevrenin de ürünüdür.

Bu nedenle gösterişçi tüketim bazen paradoksal bir görüntü yaratır:

İnsan sahip olduğu serveti göstermek isterken, paradoksal biçimde sahip olmadığı bir statüyü de sergiliyor olabilir.

Çünkü gerçekten sahip olunan bir statü, kendisini sürekli göstermek zorunda değildir.

Veblen Bugün Yaşasaydı

Veblen’in dünyasında gösterişçi tüketim, özellikle “aylak sınıfın” ekonomik gücünü görünür kılmasıyla ilişkiliydi.

Bugün ise bu davranış dijitalleşti.

Artık yalnızca sahip olduğumuz şeyleri tüketmiyoruz.

Onları fotoğraflıyor, düzenliyor, filtreliyor, yayınlıyor ve ölçüyoruz.

Kaç kişi gördü?

Kaç kişi beğendi?

Kim yorum yaptı?

Kim kıskandı?

Kim fark etti?

Böylece tüketim ile sosyal medya arasında bir geri besleme döngüsü oluşuyor:

Tüketim → gösterim → dikkat → onay → statü → daha fazla tüketim.

En Pahalı Şey Bazen İhtiyaç Değildir

Modern tüketimin ironisi burada yatıyor.

İnsanların bir kısmı daha iyi yaşamak için değil, daha iyi görünmek için daha fazla tüketiyor.

Daha büyük ev.

Daha pahalı otomobil.

Daha görünür tatil.

Daha seçkin restoran.

Daha pahalı saat.

Daha prestijli marka.

Ve bütün bunların arkasında sessiz bir soru:

“Beni artık değerli buluyor musunuz?”

Belki de gösterişçi tüketimin gerçek maliyeti satın alınan nesnenin fiyatı değildir.

İnsanın kendi değerini başkalarının bakışına bağlamasının maliyetidir.

Şimdi Bütün Dünya Bir Vitrin.

Veblen’in yüz yılı aşkın süre önce tarif ettiği davranış bugün ortadan kalkmadı.

Tam tersine, dijital çağda yeni bir sahne buldu.

Eskiden statü birkaç kişinin önünde sergileniyordu.

Şimdi bütün dünya bir vitrin.

Fakat vitrinin büyümesi, insanın içindeki boşluğu doldurmaya yetmiyor.

Çünkü zengin görünmek ile değerli olmak aynı şey değildir.

Ve belki de gösterişin en büyük paradoksu burada başlar:

Ne kadar çok “bakın” demek zorunda kalıyorsanız, o kadar büyük bir eksikliği görünür olanla kapatmaya çalışıyor olabilirsiniz.